Siódma godzina pracy. Jeśli uniform działa tak, jak powinien, przestajesz o nim myśleć. Sprawdź, co naprawdę oznacza skład tkaniny scrubsów i jak czytać poliester, wiskozę oraz elastan.
Siódma godzina pracy.
Rano uniform był po prostu ubraniem. Teraz zdążyłeś w nim przejść kilka kilometrów po korytarzach, wielokrotnie usiąść i wstać, pochylić się nad pacjentem, sięgnąć do dolnej szafki i kilkadziesiąt razy wyciągnąć telefon z kieszeni.
Jeśli wszystko jest w porządku, prawdopodobnie w ogóle o nim nie myślisz. I właśnie tak powinno być.
Problem zaczyna się wtedy, kiedy materiał klei się do skóry, kolana zostają wypchane po kilku godzinach, a spodnie ciągną przy przysiadzie. Wtedy drobne literki na metce przestają być zupełnie obojętne.
60% poliester, 35% wiskoza, 5% elastan.
Tak wygląda skład tkaniny, z którą obecnie pracujemy przy projektowaniu UNDAMED.
Tylko co właściwie z niego wynika? Czy poliester to ta część, której trzeba się obawiać? Czy wiskoza rzeczywiście „oddycha”? Co oznacza spandex albo elastan w składzie? I dlaczego dwie pary scrubsów z identyczną metką mogą zachowywać się zupełnie inaczej?
Spójrzmy na materiał trochę dokładniej.
Spis treści
- Poliester, wiskoza i elastan — szybka odpowiedź
- Spandex, elastan i LYCRA® — czy to jest to samo?
- Poliester — co naprawdę wnosi do tkaniny?
- Wiskoza — co daje włókno celulozowe?
- Elastan — co zmienia 5%?
- Czy 5% elastanu oznacza 4-way stretch?
- Co oznacza skład 60% / 35% / 5%?
- Czy poliester oznacza odporność na płyny?
- A może lepsza jest bawełna?
- Jak sprawdzamy tkaninę w UNDAMED?
- Jak czytać metkę przed zakupem?
- FAQ
Poliester, wiskoza i elastan — szybka odpowiedź
W największym skrócie: poliester jest włóknem syntetycznym, wiskoza regenerowanym włóknem celulozowym o znacznie większej zdolności pochłaniania wilgoci niż poliester, a elastan jest włóknem elastycznym, które pozwala materiałowi się rozciągać i pomaga mu wracać do kształtu.
Unijne przepisy definiują elastan jako włókno zawierające co najmniej 85% masy segmentowanego poliuretanu, które po odpowiednim rozciągnięciu szybko i w znacznym stopniu wraca do długości początkowej. [1]
To definicja włókna. Gotowa tkanina jest bardziej złożona.
Znaczenie mają również jej konstrukcja, gęstość, rodzaj przędzy, gramatura, sposób wprowadzenia elastanu oraz wykończenie. Badanie Małgorzaty Matusiak i Otgonsuren Sukhbat z Politechniki Łódzkiej pokazało, że transport ciekłej wilgoci w dzianinach zmienia się w zależności od składu, konstrukcji materiału i jego rozciągnięcia. Badano m.in. materiały zawierające bawełnę, poliester, wiskozę i elastan. [5]
Metkę warto więc czytać. Nie warto natomiast traktować jej jak pełnej specyfikacji technicznej ubrania.
Spandex, elastan i LYCRA® — czy to jest to samo?
To jedno z tych pytań, które wyglądają na bardziej skomplikowane, niż są.
Spandex i elastan oznaczają tę samą klasę syntetycznych włókien elastycznych.
„Spandex” jest określeniem używanym przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, natomiast w Europie spotkasz nazwę elastan.
LYCRA® nie jest trzecią nazwą generyczną. To zastrzeżona marka włókna elastanowego należąca do The LYCRA Company. Nie każdy elastan jest więc włóknem LYCRA®. [8]
Jeśli na metce widzisz:
95% wiskoza / 5% elastan
to pięć procent oznacza udział włókna elastanowego w materiale. Nie mówi jeszcze, kto je wyprodukował ani jak mocno gotowa tkanina będzie się rozciągała.
Sposób oznaczania składu produktów włókienniczych nie jest dowolny. W Unii Europejskiej reguluje go Rozporządzenie nr 1007/2011. [1]
Metka mówi więc sporo. Trzeba tylko wiedzieć, czego z niej nie wyczytamy.
Poliester — wiemy, jak brzmi. Ale co naprawdę robi?
Poliester ma kiepską prasę.
„Syntetyk, więc będzie gorąco.”
„Skóra nie oddycha.”
Takie zdania brzmią znajomo, ale niewiele mówią o gotowej tkaninie.
Poliester rzeczywiście pochłania bardzo mało wilgoci do wnętrza samego włókna. Nie jest to jednak to samo co zdolność całego materiału do przemieszczania wilgoci pomiędzy włóknami i po ich powierzchni.
W badaniu Politechniki Łódzkiej różne konstrukcje dzianin osiągały różne wyniki transportu ciekłej wilgoci. Jedna z badanych mieszanek bawełny i poliestru uzyskała bardzo dobre rezultaty w stanie nierozciągniętym, a samo rozciągnięcie materiału zmieniało część mierzonych parametrów. [5]
Dlatego zdanie „poliester nie oddycha” jest zbyt dużym uproszczeniem. Tak samo jak „poliester świetnie odprowadza pot”.
O zachowaniu gotowego materiału decydują wspólnie rodzaj włókien, ich udział, konstrukcja tkaniny lub dzianiny, przędza, gramatura i wykończenie.
Dlaczego używamy poliestru?
W mieszance, z którą obecnie pracujemy w UNDAMED, poliester stanowi 60%.
Traktujemy go jako bazę materiału, która ma współpracować z wiskozą i elastanem. Nie interesuje nas pojedyncze włókno w oderwaniu od reszty.
Interesuje nas tkanina, z której później powstanie bluza albo spodnie.
Wiskoza — co daje włókno celulozowe?
Wiskoza często trafia do kategorii „naturalna, ale nie do końca”. I trudno się dziwić.
Surowcem jest celuloza, ale samo włókno otrzymuje się w procesie przemysłowym. W unijnym nazewnictwie wiskoza jest klasyfikowana jako włókno z regenerowanej celulozy. [1]
Nie jest więc włóknem naturalnym takim jak bawełna czy len, ale nie jest też syntetykiem takim jak poliester.
Co wnosi do materiału?
Jedna z istotnych różnic dotyczy kontaktu z wilgocią.
W badaniu porównującym wełnę, bawełnę, wiskozę i poliester próbka wiskozowa osiągnęła w danych warunkach eksperymentalnych około 7,4% moisture regain, podczas gdy próbka poliestrowa około 0,3%. Pokazuje to wyraźną różnicę między higroskopijną wiskozą a poliestrem o bardzo małej zdolności pochłaniania wilgoci do wnętrza włókna. [6]
W praktyce przy projektowaniu nie wystarcza nam jednak tabelka ani próbka w próbniku.
Bierzemy tkaninę do ręki, zgniatamy ją, sprawdzamy jej chwyt, przykładamy do skóry. Następnie odszywamy prototyp, bo dopiero gotowe ubranie pokazuje, jak materiał rzeczywiście zachowuje się na sylwetce.
Czy wiskoza „oddycha”?
Słowo „oddychający” zrobiło w branży odzieżowej oszałamiającą karierę. Niemal wszystko dziś „oddycha”.
Tyle że komfort cieplny ubrania zależy od większej liczby parametrów niż nazwa jednego włókna.
CIOP-PIB przy opisie komfortu cieplnego uwzględnia m.in. izolacyjność odzieży oraz wymianę ciepła pomiędzy człowiekiem a środowiskiem. W badaniach materiałów stosuje się również parametry związane z oporem pary wodnej. [3]
Dokładniejsze zdanie brzmi więc: wiskoza ma dużą zdolność pochłaniania wilgoci.
Nie znaczy to jednak, że każda tkanina zawierająca wiskozę będzie automatycznie lekka, przewiewna i chłodna. O tym decyduje cała jej konstrukcja.
Elastan — co może zmienić pięć procent?
Spójrz na skład:
60% / 35% / 5%.
Pięć procent wygląda niemal symbolicznie, ale elastan ma bardzo konkretne zadanie: pozwala materiałowi pracować podczas ruchu.
Badania Tea Jovanović, Željko Penavy i Zlatko Vrljičaka pokazały, że udział elastanu wpływa na właściwości elastyczne dzianiny oraz jej zachowanie podczas cyklicznego rozciągania. [7]
W scrubsach najlepiej widać to nie wtedy, kiedy ktoś stoi prosto przed lustrem. Dopiero gdy siada, robi przysiad, pochyla się albo podnosi ręce, okazuje się, czy materiał i konstrukcja ubrania rzeczywiście ze sobą współpracują.
Przy jednym z naszych prototypów bluza na stojącej sylwetce wyglądała dobrze. Dopiero po uniesieniu rąk zauważyliśmy delikatne ciągnięcie na plecach. Wróciliśmy do konstrukcji i poprawiliśmy podkrój pachy.
Przy innej przymiarce kieszeń wyglądała dobrze — dopóki nie trafił do niej telefon. Ostatecznie pogłębiliśmy ją o 1 cm.
Takich informacji nie znajdziesz na metce.
Czy 5% elastanu oznacza 4-way stretch?
Nie.
Sam procent elastanu nie określa, w ilu kierunkach będzie rozciągać się gotowa tkanina.
Znaczenie mają konstrukcja materiału, układ przędzy i sposób wykorzystania włókna elastycznego. Badania materiałów o różnym udziale elastanu również pokazują, że właściwości elastyczne są wynikiem czegoś więcej niż tylko samej liczby zapisanej w składzie. [7]
Nie nazywamy więc materiału 4-way stretch wyłącznie dlatego, że zawiera elastan.
Elastyczność nie zastępuje też prawidłowego rozmiaru. Za małe scrubsy pozostaną za małe niezależnie od tego, jak dobry jest materiał.
Więcej o pomiarach i dopasowaniu opisujemy w poradniku: Jak dobrać rozmiar scrubsów, żeby nie kupować dwa razy?
https://undamed.com/blog/jak-dobrac-rozmiar-scrubsow
Co naprawdę oznacza 60% poliester, 35% wiskoza i 5% elastan?
Najbardziej kuszące byłoby sprowadzić wszystko do prostego:
poliester = trwałość
wiskoza = komfort
elastan = ruch
Tyle że tekstylia nie działają aż tak zero-jedynkowo.
Poliester — 60%
Co wnosi do mieszanki: syntetyczną bazę materiału i bardzo małą absorpcję wilgoci przez samo włókno.
Czego nie można wywnioskować z samego składu: przewiewności, poziomu transportu wilgoci ani odporności na płyny.
Wiskoza — 35%
Co wnosi do mieszanki: regenerowane włókno celulozowe o dużej zdolności pochłaniania wilgoci i charakterystycznym chwycie.
Czego nie można wywnioskować z samego składu: że tkanina będzie automatycznie chłodna lub „oddychająca”.
Elastan — 5%
Co wnosi do mieszanki: elastyczność i zdolność materiału do powrotu po rozciągnięciu.
Czego nie można wywnioskować z samego składu: 4-way stretch ani konkretnego zakresu rozciągliwości.
Procenty mówią przede wszystkim, z jakich włókien wykonano materiał i jaki jest ich udział. Nie są pełną specyfikacją techniczną tkaniny.
Dwie identyczne metki, dwie różne tkaniny
Dwa komplety mogą mieć dokładnie ten sam skład:
60% poliester
35% wiskoza
5% elastan
i wcale nie być do siebie podobne.
Jeden materiał może być miękki i bardziej lejący, drugi zwarty. Jeden mocniej pracować przy przysiadzie, drugi mniej.
Liczą się również gramatura, konstrukcja materiału, gęstość, rodzaj przędzy, sposób wprowadzenia elastanu i wykończenie.
To trochę jak przepis na chleb. Mąka, woda, sól, drożdże. Te same podstawowe składniki, a jednak z każdej kuchni wychodzi trochę inny bochenek.
Z tkaniną jest podobnie.
Czy tkanina z poliestrem jest odporna na płyny?
Nie można tego stwierdzić po samym składzie.
Materiały o właściwościach barierowych wobec wody mogą wykorzystywać odpowiednią konstrukcję, powłoki, laminaty albo membrany.
CIOP-PIB przy opisie odzieży ochronnej rozdziela odporność na przenikanie wody od parametrów związanych z transportem pary wodnej. Pokazuje też praktyczny kompromis: zwiększanie ochrony przed wodą może ograniczać możliwość transportowania wilgoci. [4]
Obecność poliestru nie oznacza więc automatycznie odporności na płyny.
Jeżeli producent deklaruje konkretną barierowość albo hydrofobowość, trzeba patrzeć na dokumentację i badania konkretnego materiału.
Tak samo jest z określeniem „antybakteryjny”. Nie wynika ono z samej obecności poliestru, wiskozy czy elastanu.
A może po prostu bawełna?
To pytanie pojawia się często:
„Skoro bawełna jest naturalna, to czy 100% bawełny nie będzie po prostu lepsze?”
Może być świetnym wyborem.
Naturalne nie oznacza jednak automatycznie najlepsze do każdego zastosowania.
Bawełna jest włóknem celulozowym i dobrze pochłania wilgoć. Samo pochłanianie cieczy przez włókno to jednak coś innego niż sposób jej transportowania przez cały materiał.
Badania Matusiak i Sukhbat pokazują, że różne mieszanki oraz konstrukcje materiałów zachowują się pod tym względem inaczej, a samo rozciągnięcie dzianiny może zmieniać parametry transportu ciekłej wilgoci. [5]
Dlatego pytanie „bawełna czy poliester — co jest lepsze?” jest zbyt ogólne.
Sensowniej zapytać: jaki materiał najlepiej pasuje do konkretnego ubrania i sposobu, w jaki będzie używane?
Jak sprawdzamy tkaninę w UNDAMED?
Najpierw ją oglądamy i dotykamy.
Jeśli wszystko nam odpowiada, odszywamy ubranie.
Próbka o wymiarach kilkunastu centymetrów nie pokaże nam, czy po kilku godzinach kolana zaczną się wypychać. Nie pokaże też, czy materiał będzie zachowywał się tak samo w bluzie i spodniach.
Na wcześniejszym etapie zdarza nam się odszyć tę samą formę z dwóch różnych tkanin i porównać, jak każdy materiał pracuje na dokładnie tej samej konstrukcji.
Po wyborze tkaniny odszywamy finalny prototyp z materiału docelowego. Nosimy go, pierzemy i prasujemy.
Wtedy przestajemy oceniać próbkę.
Oceniamy ubranie.
Więcej o całym procesie pokazujemy w artykule: Jak projektujemy scrubsy medyczne? Od szkicu do gotowego produktu
https://undamed.com/blog/jak-projektujemy-scrubsy-medyczne-kulisy-powstawania
Jak czytać metkę scrubsów przed zakupem?
Jeżeli widzisz poliester, nie skreślaj produktu tylko dlatego, że jest syntetykiem. Zobacz pełny skład i sprawdź informacje dotyczące konkretnej tkaniny.
Przy wiskozie wiesz, że masz do czynienia z regenerowanym włóknem celulozowym o dużej zdolności pochłaniania wilgoci. Nie daje Ci to jednak jeszcze odpowiedzi na pytanie o przewiewność całego materiału.
Elastan mówi, że w mieszance znajduje się włókno elastyczne. Z samej wartości procentowej nie dowiesz się jednak, czy tkanina jest 2-way, 4-way ani jaki jest jej rzeczywisty zakres rozciągania.
Na końcu spójrz na ubranie jako całość.
Bo nawet świetna tkanina nie naprawi:
- za ciasnego podkroju pachy,
- kieszeni umieszczonej w złym miejscu,
- nogawki ciągnącej przy siadaniu,
- szwu, który drażni przez cały dyżur.
Poliester, wiskoza, elastan i bawełna — krótkie porównanie
Poliester
Mocna strona: bardzo mała absorpcja wilgoci przez samo włókno; konstrukcja materiału może wspierać transport cieczy.
Ograniczenie: sam nie określa komfortu termicznego ani „oddychalności”.
Rola w scrubsach: może stanowić bazę mieszanki.
Wiskoza
Mocna strona: duża zdolność pochłaniania wilgoci, charakterystyczny miękki chwyt.
Ograniczenie: absorpcja nie oznacza automatycznie szybkiego wysychania ani przewiewności.
Rola w scrubsach: wpływa na kontakt materiału ze skórą i gospodarkę wilgocią.
Elastan
Mocna strona: rozciągliwość i powrót po odkształceniu.
Ograniczenie: procent elastanu nie określa liczby kierunków ani zakresu stretchu.
Rola w scrubsach: pozwala materiałowi pracować razem z ruchem.
Bawełna
Mocna strona: naturalne włókno celulozowe o dobrej zdolności pochłaniania wilgoci.
Ograniczenie: nie jest automatycznie najlepszym rozwiązaniem do każdego zastosowania.
Rola w scrubsach: może być stosowana samodzielnie lub w mieszankach.
Pod koniec dyżuru nie powinieneś myśleć o składzie
Wracamy na korytarz.
Jeszcze jeden pacjent. Kolejny przysiad, skłon, kilka kroków.
Nie zastanawiasz się wtedy nad poliestrem, wiskozą ani procentem elastanu. Jeśli ubranie działa tak, jak powinno, po prostu nie zaprząta Ci głowy.
W UNDAMED pracujemy z mieszanką 60% poliestru, 35% wiskozy i 5% elastanu.
Nie nazywamy jej „idealną”, bo nie istnieje jeden idealny skład do wszystkiego.
Wybraliśmy ją do konkretnego zastosowania.
Później robimy to, czego nie da się odczytać z metki: odszywamy, przymierzamy, poprawiamy, nosimy, pierzemy i sprawdzamy jeszcze raz.
Dla nas skład jest początkiem produktu.
Jeśli chcesz zobaczyć, co dzieje się później, przeczytaj:
Jak projektujemy scrubsy medyczne? Od szkicu do gotowego produktu
https://undamed.com/blog/jak-projektujemy-scrubsy-medyczne-kulisy-powstawania
Jeśli interesuje Cię pielęgnacja, zajrzyj do poradnika:
Jak prać scrubsy?
https://undamed.com/blog/jak-prac-scrubsy
Szersze informacje o krojach, materiałach i wyborze uniformu znajdziesz w:
Scrubsy medyczne — kompletny przewodnik
https://undamed.com/blog/scrubsy-medyczne-kompletny-przewodnik
Źródła i podstawa opracowania
Polskie i europejskie źródła
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1007/2011 — w sprawie nazewnictwa włókien tekstylnych oraz etykietowania i oznakowywania składu surowcowego wyrobów włókienniczych.
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A32011R1007
- Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów / Inspekcja Handlowa — materiały dotyczące oznakowania i kontroli składu produktów włókienniczych. Materiały archiwalne; podstawą prawną oznakowania pozostaje Rozporządzenie UE nr 1007/2011.
https://archiwum.uokik.gov.pl/aktualnosci.php?news_id=10282
- Centralny Instytut Ochrony Pracy — Państwowy Instytut Badawczy. Materiały dotyczące obciążeń termicznych, komfortu cieplnego i parametrów odzieży wpływających na wymianę ciepła oraz pary wodnej.
- Centralny Instytut Ochrony Pracy — Państwowy Instytut Badawczy. Materiały dotyczące odzieży chroniącej przed wodą, odporności na przenikanie wody i paroprzepuszczalności.
Źródła naukowe i techniczne
- Matusiak M., Sukhbat O. Influence of Stretching on Liquid Transport in Knitted Fabrics. Materials. 2023;16(5):2126. DOI: 10.3390/ma16052126. Politechnika Łódzka.
https://doi.org/10.3390/ma16052126
- Abedin F., DenHartog E. The Exothermic Effects of Textile Fibers during Changes in Environmental Humidity: A Comparison between ISO:16533 and Dynamic Hot Plate Test Method. Fibers. 2023;11(5):47. DOI: 10.3390/fib11050047.
https://doi.org/10.3390/fib11050047
- Jovanović T., Penava Ž., Vrljičak Z. Impact of the Elastane Percentage on the Elastic Properties of Knitted Fabrics under Cyclic Loading. Materials. 2022;15(19):6512. DOI: 10.3390/ma15196512.
https://doi.org/10.3390/ma15196512
- The LYCRA Company. Materiały techniczne dotyczące włókien spandex/elastane oraz zastrzeżonej marki LYCRA®.
https://www.thelycracompany.com/
Doświadczenie własne UNDAMED
- UNDAMED — doświadczenie własne zespołu. Opisy dotyczące wyboru tkaniny, odszywania prototypów, porównywania materiałów, przymiarek w ruchu, korekty podkroju pachy, testowania kieszeni z telefonem oraz późniejszego noszenia, prania i prasowania powstały na podstawie naszego doświadczenia zdobywanego od 2012 roku w projektowaniu, konstrukcji i produkcji odzieży w Polsce oraz bieżącej pracy nad produktami UNDAMED.
O autorze
Zespół UNDAMED
UNDAMED projektuje i rozwija odzież medyczną w Polsce, wykorzystując doświadczenie zdobywane od 2012 roku w projektowaniu, konstrukcji i produkcji odzieży.
Przy wyborze tkanin nie kończymy pracy na przeczytaniu składu. Odszywamy prototyp, sprawdzamy materiał w ruchu, nosimy go, pierzemy i prasujemy.
Jeżeli coś nie zachowuje się tak, jak zakładaliśmy, wracamy do wcześniejszego etapu.
Człowiek nie nosi metki. Nosi gotowe ubranie.